ساختمان وجودى اشيا ، اين نوع تنزيه تكوينى را درك مىكنيم ؛ چرا قرآن در سورهء نور آيهء 41 مىفرمايد : آسمان‌ها و زمين و مرغان به دعا و تنزيه خود آشنا هستند و به عارت ديگر ، چطور آشكارا به آن‌ها نسبت علم و دانستن داده و مىگويد : « كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ » ؛ هر كدام به راز و نياز خود آشنا هستند » . در صورتى كه روى اين نظر ، هيچ كدام از آن‌ها از تسبيح و تنزيه خود اطلاعى ندارند ، بلكه فقط ما هستيم كه از روى دقت و امعان نظر ، لسان تكوينى و زبان حمد و ثناى آن‌ها را درك مىكنيم . 3 . اگر منظور از تسبيح كاينات ، اين استكه بيشتر مفسران انتخاب كرده‌اند اين نوع تسبيح وقت معين ندارد ، بلكه حقيقتى است كه بشر هر موقع در سازمان هر موجودى دقت كند آن را درك مىنمايد ؛ در صورتى كه قرآن ، تسبيح كوه‌ها را مقيد به شبانگاه و صبحگاه فرموده چنان كه به آن تصريح مىكند و مىفرمايد : « يُسَبِّحْنَ بِالعَشِىِّ وَالإِشْراقِ » . « 1 » روى اين ملاحظات با اين كه خود تسبيح تكوينى و اين كه هر موجودى با زبان تكوينى خود خالق خود را از هر نوع عيب و نقص تنزيه مىنمايد ، مطلبى است صحيح ؛ ولى نمىتوان آيات مربوط به تسبيح گفتن كاينات را ناظر به اين نوع از تسبيح دانست . نظريهء سوم : اين نظريه مربوط به فيلسوف گرامى اسلام مرحوم صدرالمتألهين است كه در مسائل مربوط به الهيات و امور مابعد طبيعت ، ديدگاه‌هاى بس شامخ و بلندى دارد و از محققين و مؤسسين بزرگ اصول فلسفهء اسلامى است كه چشم روزگار مردى به اين وسعت ذهن و بينش

--> ( 1 ) . . ص ( 38 ) آيهء 18 . مگر اين كه صبح و عصر كنايه از مجموع شبانه‌روز باشد . در اين صورت وقت تسبيح آن‌ها مطلق و نامحدود خواهد بود .